تعریف

در شهر تهران و در دل محلات شهر، فضاهای شهری کوچک متعددی یافت می‌­شوند که بسیاری از ما روزانه از کنار آن­ها عبور می‌کنیم و در بعضی از آن­ها دقایق یا ساعاتی را می‌گذرانیم. پارک‌های کوچک محله‌ای نمونه‌ای آشنا از این دسته از فضاها هستند که اغلب مساحت آن‌ها به فضای سبز اختصاص دارد درحالی‌که برخی دیگر از فضاهای شهری کوچک، فاقد هرگونه فضای سبز هستند بطوری که عناصر دیگری همچون موقعیت آن‌ها، انعطاف‌پذیری بالا، ورود و خروج آسان و سایر موارد دیگر در جذب جمعیت آن‌ها تاثیرگذار است. فضای شهری کوچک در لاتین در عمده موارد با عنوان پلازا (Plaza) شناخته می‌شود که در معادل‌سازی آن به فارسی می‌­توان آن را میدانچه نامید.

فضاهای شهری کوچک بدلیل سهولت در دسترسی برای ساکنین محله از طرفی و از طرف دیگر، به علت امکان اقدام و مداخله سریع و ارزان در آن‌­ها، می‌­توانند طی صرف هزینه و زمان کوتاهی، بیشترین اثر­گذاری را در ارتقای کیفیت یک محله داشته باشند. برخی از این فضاها در تهران کاملا جایگاه خود را بدست آورده­‌اند و بصورت جدی مخاطبان خود را جذب می­‌کنند.

میدانچه بهارشیراز

فضای میدانچه بهارشیراز از این دسته فضاهاست که همه روزه و در طول سال از همه شهروندان محله، از پیر تا خردسال، از مرد و زن، از دانش­‌آموز و دانشجو تا بازنشسته و خانه‌­دار میزبانی می‌­کند و همه از این فضا برای گذران اوقات فراغت روزانه‌شان یاد می‌کنند و با شادکامی و رضایت از این فضا استفاده می‌نمایند. در تقاطع خیابان بهارشمالی و بهارشیراز، محوطه منبع آب مساحت بزرگی را به خود اختصاص داده، که ضلع شمالی آن و در مجاورت خیابان بهارشیراز، میدانچه بهارشیراز قرار دارد که از نظر مساحت بزرگ نیست اما کارکرد چشمگیری دارد و جاذب بسیاری از ساکنین این محله و حتی محله‌های دیگر است.

تصویر ۱: پانورما میدانچه بهارشیراز

میدانچه بهارشیراز به همراه ساختمان یک طبقه عکاسخانه شهر، از همان ابتدای احداث خیابان بهارشیراز در دهه ۱۳۳۰ و با همین فرم کنونی شکل می‌­گیرد و جزئیات کالبدی آن مرحله به مرحله و در طی زمان تکمیل می‌­شود تا به وضعیت امروزی برسد. این فضا در ابتدای شکل‌گیری درختکاری شد و به واسطه عبور نهر آبی که طول خیابان را می‌­پیمود، فضای دلنشین برای استراحت و تفریح افراد، به خصوص برای خانواده­‌ها فراهم می‌نمود. با توسعه شبکه معابر سواره در تهران، برای تعریض سواره­‌رو و آسفالت خیابان بهارشیراز، جوی آب به زیر سطح زمین منتقل و سرپوشیده شد. ساختمان عکاسخانه شهر کنونی نیز مربوط به یک نهاد دولتی بود که بعد از مرمت و تغییر کاربری، امروزه در آن عکس­‌های قدیمی تهران و دوربین­‌های عتیقه نگهداری می­‌شود.

تصویر ۲: ساختمان موزه عکاسخانه شهر در میدانچه بهارشیراز

این میدانچه سه ضلعی که به پارک بهارشیراز معروف است، از دو ضلع به خیابان و از یک ضلع به منبع آب متصل است. علاوه بر میدان دید وسیع میدانچه به زمین منبع آب، در جریان بودن هوا در این فضا، عامل اثر بخش دیگری است که بر آرامش این فضا می‌­افزاید و این اجازه را به افراد حاضر می‌­دهد تا با فاصله چند قدمی از ترافیک و ازدحام میدان هفت‌تیر، دقایق یا حتی ساعاتی را با فراغ بال استراحت کنند. اکثر استفاده‌­کنندگان فضا، افراد مسنی هستند که بصورت روزانه به اینجا می‌آیند. این افراد در گرو‌ه‌­های دو، سه و تا دوازده نفره گرد هم می‌­آیند و شروع به گپ و گفت میان دوستان خود می‌­کنند. پدربزرگ‌­ها و مادربزرگ­‌هایی که به‌جای گوشه‌­گیری در خانه و آپارتمان خود، اینجا زندگی اجتماعی در فضای عمومی را برگزیدند و بخشی از حیات خود را با دیگران به اشتراک می‌­گذارند.

در واقع این یک تعامل دو سویه است. افراد به واسطه دیدن دیگران و دیده شدن در فضای شهری، احساس رضایت از فضا دارند و در مقابل فضای شهری دربرابر حضور افراد، پویاتر و در نتیجه بسیار جذاب‌تر خواهد بود.

تصویر ۳: حضور اقشار مختلف جامعه با فعالیت‌های متنوع در فضا

ویژگی‌های میدانچه بهارشیراز بعنوان یک فضای شهری کوچک

اما نکته­‌ای که اینجا خودنمایی می­‌کند این است که با وجود فضاهای شهری و پارک­های کوچک متعدد در این محله، چرا این فضای شهری توانسته بیشترین مخاطب را به خود جذب کند درحالی‌که فضاهای دیگر جذب جمعیت کمتری دارند و بعضی از آن­ها کاملا متروک شده­‌ا‌ند؟ در بررسی­ها و نظرسنجی­های انجام شده طی دو سال اخیر در این مورد، چند عامل در موفقیت و پویایی میدانچه بهارشیراز اثرگذار است.

موقعیت مکانی و نحوه قرارگیری

موقعیت مکانی پر رفت و آمد میدانچه و فرم آن در این مسئله بی­‌تاثیر نیست. نزدیکی به میدان هفت­‌تیر و ارتباط آن با خیابان­‌های بهار و سهروردی باعث ایجاد حجم بالای تردد پیاده از پیاده‌­رو حاشیه میدانچه شده است. رفت‌وآمد مستمر عابران پیاده از کنار میدانچه، یک عامل حرکت و پویایی فضاست. علاوه بر این، فرم خطی و کشیده میدانچه که به طرز ظریفی در امتداد پیاده­‌رو قرار گرفته و گویی بخشی از آن است و با توجه به عدم محدودیت در محل ورود و خروج به میدانچه، هر لحظه می­‌توان از پیاده­‌رو وارد فضا شد بدون آن‌که متوجه تغییر در حرکت شویم.

تصویر ۴: اتصال قوی و هماهنگ فضای میدانچه با پیاده‌رو و سهولت در ورود و خروج به فضا

انعطاف‌پذیری بالا در نشستن

امکان تصمیم­‌گیری در انتخاب محل نشستن خود عامل اثرگذار دیگری در افزایش حضورپذیری این فضا نسبت به سایر فضاهای مشابه است. به عقیده ویلیام وایت محقق و جامعه شناس شهری، افزایش اختیار مردم در انتخاب محل و کیفیت نشستن در فضای شهری با میزان رضایت آنان از فضا رابطه مستقیم دارد. نیمکت‌­های متعدد زیر سایه درخت یا در آفتاب، کنار مسیر اصلی یا در کنج­‌ها، سکوهای متعدد، لبه­‌های حاشیه دیواره منبع آب، لبه زمین بازی و لبه نمازخانه پارک و حتی روی دستگاه­های ورزشی، جاهایی است که برای نشستن استفاده می‌­شوند و این تعدد و تنوع در انتخاب، در جذب فضا برای نشستن کاملا موثر است.

صرف غذا در فضای شهری

اما گاهی نشستن هدف از آمدن به این فضا نیست. در واقع یکی از فعالیت­های پر طرفدار در بهارشیراز، غذا خوردن است. صبح­‌ها، تعدادی از رانندگان تاکسی که گروه جدایی ناپذیر از این فضا هستند، سفره­‌ای در نمازخانه پهن کرده و روز خود را با نان تازه شروع می­‌کنند و از صبحانه خوردن با همکاران خود در فضای باز لذت می­برند. عده‌­ای دیگر ناهار خود را در میدانچه صرف می‌­کنند و عصرها، خانواده­‌ها به همراه فلاکس چای و عصرانه خود، دور هم جمع می‌­شوند و از صرف یک وعده عصرگاهی دورهمی، در فضای باز و زیر سایه درختان لذت می­‌برند.

تصویر ۵: غذا خوردن در فضای شهری کوچک بهارشیراز، کاملا رایج است.

البته آقا سید، چای فروش و نگهبان مردمی میدانچه هم حضور دارد تا به صورت سرپایی با فروش چای و انواع قهوه دل اهالی محل را گرم و سرزنده نگه دارد. شب­‌ها اما حضور جوانان پررنگ­‌تر می‌­شود. خانواده‌­های جوان یا اکیپ‌­های چند نفره مجردی که گاهی با خرید شام از فست‌فودهای اطراف، تمایل به صرف آن در فضای باز و روی نیمکت‌­ها را دارند و با حضور خود فضای میدانچه را تا ساعاتی طولانی از شب فعال نگاه دارد.

تصویر ۶: زمین بازی کودکان: با قرار گرفتن زمین بازی در سطح ارتفاع منفی، زمینه برای ایجاد لبه نشستن در اطراف و همچنین امکان دید به زمین فراهم شده است.

بازی در فضای شهری کوچک

عامل مهم دیگر، فعالیت بازی در فضای شهری کوچک است. در ضلع شرقی میدانچه بهارشیراز، زمین بازی کوچکی ویژه کودکان تنها با یک دستگاه تاب و سرسره قرار دارد که روزانه صدها کودک از آن استفاده می‌­کنند و علاوه بر آن والدین آن­‌ها در فاصله نزدیک از فرزندانشان، روی نیمکت­‌ها و بیشتر روی لبه‌­های ایجاد شده دور تا دور زمین بازی، نشسته و در حالی که از نزدیک به فرزندان خود نظارت دارند، به گفتگو با سایرین و استفاده از فضا مشغول می‌­شوند. کمی آن طرف­‌تر و در مجاورت عکاسخانه شهر، نوجوانان درحال بازی دسته جمعی با هم محله­‌ای‌­هایشان هستند.

صدای زنده بچه­‌ها و هیاهوی ایجاد شده از بازی آن­ها، روح شادابی و سرزندگی را برای فضا به ارمغان آورده و مزید بر لذت از تماشای آن‌­ها، حس امنیت را  به استفاده کنندگان از فضا می‌­بخشد.

تصویر ۷: حضور و بازی نوجوانان در میدانچه بهارشیراز

اما، بارزترین بازی در این فضای شهری، بازی فکری و بالاخص بازی تخته نرد است. با گذر از این فضا، متوجه حضور گروهی افراد در قالب گروه­های سه تا نه نفره می­‌شوید که به صورت نشسته و ایستاده، گویی نظاره­‌گر رقابتی حساس و حیاتی هستند. این تجمع و خیره شدنشان شما را جذب می‌­کند و کنجکاو به سمت یکی از گروه­‌ها مسیرتان را تغییر می­‌دهید. هیجان بازی آنقدر بالاست که گذران وقت از کنترل خارج است و ساعت­‌های متمادی، صرف بازی و تماشای آن می‌­شوید. حس رقابتی شدید بطوری که رقیبان برای هم رجز می‌­خوانند و سایر حریفان برای نشستن پشت میز، لحظه شماری می­‌کنند. تخته نرد که بیشتر مورد علاقه مردان است از جمله فعالیت­‌هایی است که نیاز به تمرکز بالایی دارد و ذهن بازیکن و تماشاگر را درگیر خود می‌­کند.

بازی در فضای شهری، در افزایش میزان حضور در فضا، افزایش حس رضایت از فضا، ایجاد حس شادی و رغبت برای حضور مجدد در فضا نقش مستقیم دارد و می‌­توان از آن به عنوان یک عامل هویتی در میدانچه بهارشیراز یا به طور کلی در فضاهای شهری کوچک در تهران نام برد.    

تصویر ۸: بازی تخته نرد یکی از فعالیت‌های پایدار فضای شهری کوچک- این تصاویر در چهار فصل سال ۱۳۹۴ توسط نگارنده ثبت شده است.

تعاملات اجتماعی در میدانچه بهارشیراز

شاید این اتفاقات بنظر بسیار ساده و متداول جلوه کند اما یکی از اصلی­‌ترین دغدغه­‌های طراحان شهری نه فقط در ایران، بلکه در تمام دنیا، تشویق مردم به گذران وقت و انجام کارهای روزمره خود در فضاهای عمومی شهری است. چرا که امروز یکی از نگرانی­‌های اصلی در پی هجوم بی رویه تکنولوژی به زندگی، کاهش خطر پذیر تعاملات اجتماعی در بین مردم است در حالی که طبق برداشت­‌های انجام شده، بیشترین فعالیت صورت گرفته در فضای شهری بهارشیراز مربوط به فعالیت صحبت کردن است. از طرف دیگر، مخاطبان اینجا از همه طیف سنی یافت می‌­شود و ارتباط و صحبت طیف­‌های مختلف باهم نوعی ارتباط بین نسلی رقم زده که به نوبه خود ارزشمند است.

تصویر ۹: تقاضا برای حضور بیشتر از میزان عرضه است.

مداخلات اخیر در میدانچه بهارشیراز

شهرداری تهران در طول سال‌های اخیر مداخلاتی را در این فضا انجام داده است که تاثیر برخی از آن‌ها بر کیفیت و حضور مردم در فضا، مثبت، برخی منفی و برخی نیز بی‌تاثیر بوده است. از اقدامات بی‌تاثیر در بهبود فضا می‌توان به رنگ‌آمیزی مبلمان فضا اشاره نمود که کاملا بدون برنامه و استراتژی انجام می‌شد چرا که پس از مدتی دوباره اقدام به تغییر رنگ مبلمان به همان رنگ اولیه می‌نمود. اما اقدامات مثبت و منفی را بطور مختصر اشاره می‌کنیم.

اقدام مثبت

با افزایش تعداد استفاده‌کنندگان از فضا، شهرداری منطقه اقدام به بهسازی و  ساماندهی بخش مرکزی میدان بهارشیراز نموده و آن را برای نشستن آماده کرده است. این امر در تابستان ۱۳۹۶ و با استفاده از ایجاد لبه‌های مناسب نشستن و ساماندهی حوض‌های موجود و اضافه کردن فلاورباکس انجام شده که با استقبال سریع و پررنگ اهالی روبرو شد.

تصویر ۱۰: فضای میانی میدان بهارشیراز که مناسب‌سازی شده و با استقبال روبرو شده‌است.

اقدام منفی

عبور خط ۷ مترو تهران از زیر خیابان بهارشیراز مستلزم هواکش مرکزی برای خط بود که متاسفانه از زمین بازی میدانچه بهارشیراز استفاده شد. این زمین بازی در بهار سال ۱۳۹۵ حصارکشی شد و تا امروز عملیات خاکبرداری و ساختمانی برای مترو ادامه دارد.

تصویر ۱۱: تخریب زمین بازی کودکان برای عملیات مترو

الگو برای سایر فضاهای شهری کوچک

اما حال که میدانچه بهارشیراز توانسته به این درجه از موفقیت برسد تا آن را به عنوان یک فضای شهری کوچک موفق و عاملی برای ارتقای سطح کیفی محله معرفی کنیم، پس می­توان با سرمایه­‌گذاری هدفمند، سایر فضاهای فراموش شده محلی را دریابیم و با شناخت قبلی از هویت فضاهای شهری کوچک تهران، دست به مداخله ببریم. با توجه به اینکه اقدامات موثر در ارتقای کیفیت فضاهای شهری کوچک اغلب جزو اقدامات خرد، سریع و ارزان (LQC Projects) هستند، تاثیرات مثبت آن بر شهروندان، عمیق و زودبازده است. پس می‌­توان با تغییر نگرش نسبت به این فضاها و سرمایه­‌گذاری هدفمند و اقدام بر پایه مبانی علمی، به امید آن باشیم تا در آینده­‌ای نزدیک شاهد فضاهایی سرزنده و پویا و مردمی شاد و خندان در تمام محلات شهرمان باشیم.

 

توضیح ۱: این مقاله برگرفته از پایان نامه نگارنده، در مقطع کارشناسی ارشد رشته طراحی شهری دانشگاه تربیت مدرس با موضوع “تدوین راهنمای طراحی شهری در راستای ارتقای کیفیت فضاهای عمومی شهری کوچک” می‌باشد که با راهنمایی دکتر احسان رنجبر و مشاوره دکتر امیر شکیبامنش در بهمن ماه ۱۳۹۵ ارائه گردیده است.

توضیح ۲: تمام تصاویر این مقاله برگرفته از آرشیو نگارنده است.